Co financiamento de:
Nanomateriais: riscos nano?25-03-2014 - Gabinete Técnico Confederal de Saúde Laboral - Boletín CIG-Saúde Laboral Núm. 9A tecnoloxía nano está hoxe presente en moitos ámbitos da nosa vida; as súas aplicacións abranguen sectores moi diversos de actividade entre os que podemos citar as tecnoloxías da información, a automoción, o ámbito enerxético, o tratamento de residuos, as industrias da madeira, minería ou da construción así como o alimentario, o cosmético, o téxtil ou a biomedicina. |  |
|---|
“Cando un risco non se coñece en todo o seu alcance, pero a preocupación que suscita é tan grande que se considera necesario adoptar medidas de xestión de riscos, as medidas deben basearse no principio de precaución”. Comisión Europea para as Nanotecnoloxías
A tecnoloxía nano está hoxe presente en moitos ámbitos da nosa vida; as súas aplicacións abranguen sectores moi diversos de actividade entre os que podemos citar as tecnoloxías da información, a automoción, o ámbito enerxético, o tratamento de residuos, as industrias da madeira, minería ou da construción así como o alimentario, o cosmético, o téxtil ou a biomedicina.
A nanotecnoloxía é unha ciencia de desenvolvemento relativamente recente; no ano 1959 o físico Richard Feyman pronunciou unha conferencia no Instituto de Tecnoloxía de California titulada “Hai moito espazo no fondo”, na que expuxo que era posible manipular a materia a nivel atómico, o que suporía un avance na solución de problemas en ámbitos como a bioloxía e a medicina do momento. Houbo que esperar algún tempo a que se producisen os avances tecnolóxicos precisos para que o universo nano explosionara. Na actualidade hai en torno a 1.300.000 produtos finais con nanomateriais incorporados. Sirvan como exemplo ilustrativo a sílice amorfa sintética, empregada no formigón, nos pneumáticos e en produtos alimentarios; a nano-prata, como antimicrobiano en téxtiles e aplicacións médicas; os nanotubos de carbono, en electrónica, almacenamento de enerxía, naves espaciais, automóbiles ou equipamento deportivo.
A característica fundamental dun nanomaterial, aparte do seu tamaño que é 10.000 veces inferior ao diámetro dun cabelo humano, é que presenta propiedades que non se atoparían nos mesmos materiais na súa escala natural. Así, o cobre que é opaco en escala normal, vólvese transparente; o ouro ou o platino que son químicamente inertes, transfórmanse en catalizadores; o aluminio, que é un material estable, pasa a ser combustible; o ouro, sólido en escala normal, será líquido; a silicona, que é illante, transformarase en condutora. Esta característica ofrece grandes posibilidades de innovación e aplicación en multitude de proxectos en ámbitos tan diversos como o tecnolóxico ou médico-farmacéutico.
Os nanomateriais poden ser de orixe natural, como as diatomeas, algúns virus e bacterias ou os que se atopan nas emisións volcánicas, subprodutos de actividades humanas, fumes xerados polos motores diésel ou polo tabaco, e incluso poden deseñarse e producirse especificamente para unha necesidade determinada. Este feito abre un campo de investigación enorme; os avances científicos e o interese económico que suscitan os nanomateriais fan que este universo non deixe de medrar. Incluso nos duros tempos nos que a nivel económico estamos inmersos, o investimento en nanotecnoloxía, tanto público como privado, continúa a ser alto; ninguén quere perder este tren.
Sen embargo, os avances científicos, as aplicacións prácticas e a comercialización de novos produtos, non vai parella ao estudo dos efectos que para o medio ambiente e a saúde ten asociados a nanotecnoloxía; a OIT ou a Axencia Europea para a Seguridade e a Saúde Laboral alertan do desfase existente entre a aplicación das innovacións nanotecnolóxicas e os seus riscos asociados, dos que aínda queda moito por saber. Segundo o Centro de Investigación e Desenvolvemento do Corpo de Enxeñeiros do Exército dos EEUU “é de esperar que o desenvolvemento e uso a gran escala dos nanomateriais xerará regulamentacións custosas e responsabilidade civil aos fabricantes debido ás persistentes incertezas, aos efectos imprevistos e á posible toxicidade”.
No ámbito laboral, parece que a escasa información e sensibilización sobre os posibles riscos asociados ao traballo con nanomateriais é a tónica dominante; segundo datos da Axencia Europea para a Seguridade e a Saúde no Traballo, na UE entre 300.000 e 400.000 postos de traballo están ligados directamente á nanotecnoloxía; este número crece ao longo da cadea de suministración, onde 75% das empresas son pequenas ou medianas e onde é moi posible que os/as traballadores/as non sexan conscientes de que están a traballar con nanomateriais; así o 75% dos traballadores/as e empresarios/as do sector da construción descoñecen que traballan con eles; outro dato: o 54% dos cidadáns europeos nin sequera sabe que é a nanotecnoloxía.
O Comité Científico dos Riscos Emerxentes e Recentemente Identificados (CCRSERI), creado pola Comisión Europea co fin de contar con asesoramiento científico sobre a seguridade de determinadas cuestións que requiren unha avaliación exhaustiva dos riscos, determinou que existen riscos comprobados para a saúde vinculados a varios nanomateriais manufacturados. Os efectos máis importantes foron detectados nos pulmóns, nos que se observaron inflamacións e danos en tecidos; tamén poden resultar afectados o sistema cardiovascular, o fígado, os riles, o corazón, o cerebro, o esqueleto e diversos tecidos brandos.
No traballo, a inhalación é a ruta principal de exposición a nanopartículas; unha vez inhaladas, as partículas poden depositarse no tracto respiratorio ou incluso pasar ao torrente sanguíneo a través do que chegan a órganos e tecidos. A evidencia científica amosa que as nanopartículas poden acceder a través do aparato olfativo, afectando ao sistema nervioso, ao cerebro e ao sistema cardíaco (Oberdörster 2004, 2005). A inxestión é a segunda ruta de exposición, chegando por esta vía ao aparato dixestivo e aos intestinos. Tamén hai que considerar como canles de entrada a absorción a través da pel ou a vía parenteral. As nanopartículas dentro das células poden interferir con funcións normais, provocando inflamacións e respostas inmunolóxicas.
Así pois, aínda que non todos os nanomateriais son perigosos para a saúde, si que parece demostrado que algúns dos que se están a empregar poden ser causantes de doenzas no ser humano.
A pesares de que os planos oficiais de investigación de novos nanomateriais se dotaron de partidas económicas que permitirán a investigación de posibles efectos nocivos para o medio ambiente e a saúde, o certo é que os resultados das investigacións ata o de agora deron poucos froitos coñecidos; en casos concretos, como as nanopartículas de ferro e os seus óxidos, de prata, de ouro, os fullerenos, o negro de carbón, etc., existen ou se están a levar a cabo estudos sobre os riscos que leva aparellado o seu emprego; os resultados dos estudos son aínda escasos e pouco coñecidos, pero amosan en varios casos a existencia de riscos ligados ao emprego do nanomaterial obxecto do estudo; por outra banda, non existen na actualidade estudos epidemiolóxicos que avalíen o impacto dos nanomateriais na saúde e non é probable que contemos con eles a curto prazo. As consecuencias da exposición poderían manifestarse moito tempo despois de que esta se tivera producido.
En relación á normativa sobre este tema, a UE non ten establecida unha lexislación específica, aplicándose a existente sobre protección aos traballadores/as a estos casos; tampouco contamos con sistemas de medida de concentracións ambientais nin valores límite de exposición para a maior parte das substancias.
Parece indicado que, mentres se producen avances científicos, técnicos e normativos en relación aos efectos que sobre a saúde e o medio ambiente pode ter a utilización dentro do ámbito laboral dos nanomateriais, consideremos a estes materiais como perigosos, mantendo no seu emprego as medidas técnicas, organizativas e de protección precisas que garantan a saúde dos/as traballadores/as expostos/as.
Máis información: