A Organización Mundial da Saúde e a Axencia Internacional de Investigación sobre o Cancro estiman que anualmente 8 millóns de persoas morren por esta enfermidade e diagnostícanse 14 millóns de casos novos. Deles, o 19% sería atribuíble ao medio, en particular ao laboral, o que supoñería ao redor de 1,3 millóns de mortes cada ano.

A nivel europeo, o 62% dos pacientes de cancro en idade laboral volven ao traballo ao ano, volvendo aos dous anos no 89% dos casos. Os custos económicos xa superaban os 10 billóns de euros en Europa hai uns anos. Durante 2020 en España unicamente foron recoñecidas 50 enfermidades causadas por axentes canceríxenos dun total de 18.542 enfermidades profesionais. 47 foron entre homes e 3 entre mulleres e 23 foron debidas ao amianto.

Ante estas cifras, con todo, sorprende a pouca información dispoñible sobre a situación real na que se atopan traballadores enfermos de cancro e como se enfrontan aos problemas relacionados coa súa reincorporación ao traballo. Existen moi poucos estudos que permitan extraer conclusións sobre os factores que inflúen nos traballadores/as á hora de reincorporarse ao traballo tras esta enfermidade.

Exposición a axentes canceríxenos

 Consciente do problema, a Comisión Europea comprometeuse a reforzar a loita contra os cancros relacionados co traballo no novo Marco Estratéxico de Seguridade e Saúde no Traballo 2021-2027, mediante propostas lexislativas, acompañadas de accións de orientación e sensibilización. As propostas lexislativas enmárcanse na revisión da Directiva sobre axentes canceríxenos ou mutáxenos (Directiva 2004/37/CE) para establecer valores límite de exposición aos químicos canceríxenos máis comúns nos lugares de traballo. En España, este proceso implica as correspondentes modificacións do noso ordenamento xurídico, como a máis recente que tivo lugar coa publicación do Real Decreto 427/2021, do 15 de xuño, que, entre outras medidas, incorporou novos axentes, algúns co seu correspondente valor límite, e engadíronse os traballos que implican exposición cutánea a aceites minerais previamente utilizados en motores de combustión interna e os traballos que supoñan exposición a emisións de motores diésel.

O cancro como enfermidade profesional

A consideración de “cancro profesional ou cancro como enfermidade profesional”, é un concepto restrinxido ao ámbito legal, coa súa regulación regulamentaria, o seu carácter concreto, estático, reducido a unha listaxe de cancros e a súa vinculación cuns axentes concretos e a súa presenza no traballo, o cancro como enfermidade profesional é un termo legalista fundamentado na imputabilidade.

No noso país a consideración dun “cancro como enfermidade profesional” recóllese no Cadro de Enfermidade Profesional no Grupo 6 Enfermidades causadas por Axentes Carcinoxénicos no Anexo I (enfermidades cuxo orixe profesional recoñeceuse cientificamente) do Real Decreto 1299/2006.

Neste Cadro ou Listaxe de Enfermidades Profesionais atopamos 10 cancros (Mesotelioma, Cancro Bronquio e Pulmón, Cancro de Pel, Cancro Hepático, Cancro de Vexiga, Leucemias, Linfomas e Mielomas, Cancro de Próstata, Cancro Cavidade Nasal, Cancro de Larinxe) e 17 axentes causales.

O cancro e a saúde laboral

Presentados estes datos, podemos dicir que son dous os ámbitos de actuación nos que podemos intervir que se nos presentan dende a xestión das condicións de traballo:

- A prevención do cancro atribuíble ás exposicións nas contornas de traballo (cancro laboral)

Previr a exposición laboral aos axentes canceríxenos ou mutágenos no traballo é posible, aínda que o camiño non é sinxelo xa que a nivel lexislativo e informativo queda un gran camiño por percorrer. Hase de aplicar para iso o principio básico de facer prevención na orixe mediante a substitución dos axentes por outros non perigosos ou que o sexan en menor grao e a adopción doutras medidas preventivas que axuden a controlar a exposición e permitan un uso seguro dos mesmos son actuacións craves para evitar consecuencias na saúde das persoas traballadoras e reducir a incidencia do cancro de orixe laboral no noso país e

- a volta ao traballo da persoa que desenvolveu un cancro.

O Real Decreto 39/1997, do 17 de xaneiro, polo que se aproba o Regulamento dos Servizos de Prevención establece que a vixilancia da saúde debe levar a cabo tras ausencias prolongadas por motivos de saúde, coa finalidade de descubrir as súas eventuais orixes profesionais e recomendar unha acción apropiada para protexer aos traballadores. Por tanto, temos dous escenarios respecto diso:

•Se se descobre que o cancro padecido polo traballador foi orixinado por unha exposición profesional, poderán implantarse as accións necesarias para evitar que se siga producindo a exposición. Avaliar, aplicar medidas preventivas e informativas e actuar.

•No caso de que o cancro non teña unha orixe profesional, nesta vixilancia da saúde realizada por especialistas en medicina do traballo, deberá valorarse se ao traballador pódeselle declarar como “especialmente sensible”, nese caso deberá ter en conta esta especial sensibilidade a determinados riscos á hora de realizar a avaliación de riscos laborais e de implantar as medidas preventivas e de protección necesarias.

En definitiva, trátase de adaptar o posto de traballo ás novas condicións do traballador ou traballadora tras a súa incorporación despois do tratamento e enfermidade. Para iso é importante coñecer os factores que dificultan a reincorporación á contorna laboral:

Factores sociodemográficos, idade avanzada ou menor nivel educativo.

Factores relacionados co traballo (esixencias físicas, contornas pouco favorables, condicións laborais pouco flexibles ou ausencia relacionada cun horario reducido).

Factores relacionados coa enfermidade, (tipo de cancro ou fase avanzada da enfermidade).

Factores relacionados co tratamento, quimioterapia, cirurxía extensa ou tratamentos

endocrinos.

Outros factores: medo ao desemprego, falta de asesoramento dun médico do traballo ou baixa calidade de vida.

E hai un “invisible”, o máis importante e que menos se ten en conta, o impacto emocional. A GEPAC, (Grupo Español de Pacientes con Cancro), sinala no seu Informe/Enquisa sobre o cancro en España 2019, que as limitacións para volver á reincorporación laboral aparecen sobre todo polas secuelas físicas. Pero este mesmo informe sinala que aparecen diferenzas entre os roles que participan nela, mentres que os propios pacientes sinalan que as limitacións se atopan na imposibilidade de realizar o mesmo traballo.

Campaña do INSST “Evitemos hoxe o cancro laboral de mañá”

O INSST, en calidade de Centro de referencia da EU- OSHA e administrador da RESST, súmase ao compromiso de promover melloras na seguridade e a saúde no traballo. Co obxectivo de sensibilizar sobre a importancia de previr o cancro de orixe laboral lanzará a comezos de 2022 a campaña “EVITEMOS HOXE O CANCRO LABORAL DE MAÑÁ”, dando así visibilidade ao feito de que unha contorna laboral no que se poida dar exposición a substancias canceríxenas hoxe pode ser a orixe dun cancro no futuro. Esta campaña estará dirixida a empresarios, técnicos de prevención, traballadores/as co obxectivo de informar sobre os axentes canceríxenos ou mutáxenos máis frecuentes e os riscos para a saúde que representan, e promover a súa identificación no lugar de traballo como paso previo á súa substitución, redución ou control.

Está aberto á cidadanía unha caixa de correos de contacto para comunicar o interese en colaborar de entidades e persoas que queiran axudar a impulsar a campaña específica “EVITEMOS HOXE O CANCRO LABORAL DE MAÑÁ”.

Fonte: AEPSAL. Redactado por Susana Romero Miguel